«خلا قيت» جنبه هاي متعددي دارد که هر کدام از آن ها بايد در جاي خود بررسي شوند. يک جنبه بسيار مهم خلا قيت وجود شرايط لا زم براي بروز اين استعداد همگاني است. بنابراين آموزش و پرورش براي رشد خلا قيت و نوانديشي در دانش آموزان، به ويژه در دوره ابتدايي که زيربناي تعليم و تربيت محسوب مي شود، بايد به درک درست و روشني از شرايط موجود برسد و در گام بعدي بر مبناي فلسفه تعليم و تربيت و هدف هاي اصولي و معيارهاي علمي معتبر بکوشد، تصوير روشني از شرايط مطلوب خلا قيت رسم کند. در اين صورت مي تواند با کم ترين وقت، انرژي و سرمايه مسير پرورش و شکوفايي خلا قيت ها و نوانديشي هاي دانش آموزان را هموار سازد.
امروزه ثابت شده است که خلا قيت يک ويژگي صرفا ذاتي نيست، بلکه همه انسان ها از اين توانايي برخوردار هستند و همه درجات گوناگوني از اين استعداد را دارند، علا وه بر اين عواملي هم چون مهارت يابي، آموزش پذيري، انعطاف پذيري، سطح دانش و آگاهي، خطرپذيري، نترسيدن از اشتباه و شکست نيز در ميزان خلا قيت و نوآوري دانش آموزان تاثير فراواني دارند. معلم مي تواند همه اين عوامل را به صورت يک مجموعه در دانشآموزان شناسايي کند و بکوشد آن ها را پرورش دهد. در اين مقاله سعي شده است عوامل موثر در خلا قيت شناسايي و راهکارهايي براي پرورش اين توانايي در دانش آموزان ارائه شود.
تعريف خلا قيت: رولا مي معتقد است تفکر خلا ق، نمايش بالا ترين درجه سلا مت عاطفي و عبارت است از ابراز وجود افراد سالم در جريان خود بهسازي و تکامل نفس خويش.
تعريف هاي ديگري نيز از خلا قيت شده که برخي از آن ها عبارتند از: خلا قيت، دوباره نگاه کردن است.
خلا قيت، خارج شدن از پشت درهاي بسته است.
خلا قيت، عبارت از عميق تر کردن است.
خلا قيت، فرآيند مقابله واقع بينانه با يک مساله و درگيري و جذب شديد آگاهي با هوشياري و مرتبط ساختن مطالب با يکديگر به نحوي تکامل يافته است.
اهميت و ضرورت خلا قيت
وقتي در جهان با مسائل نامتجانس و ناهمگون، منابع محدود و پايان يافتني، سرعت تغييرات و مسائل ديگري از اين قبيل مواجه مي شويم، نياز به خلا قيت و شعله هاي بينشي دروني آشکارتر مي شود.
با اين که هيچ يک از ما دقيقا نمي دانيم در آينده چه چيزي در انتظار ماست، برخي حقايق و نيازهاي آينده به نحو فزاينده اي بر ما روشن تر مي شوند.
آموزش مهارت هاي سازگاري و وفق دادن، بايد بخش عادي مواد درسي را در کلا س هاي درس تشکيل دهند. نبوغ ساختن آينده در مغز خلا قي است که مي تواند خود را با الگوهايي که آينده در بردارد وفق دهد. اين مساله نياز به خلا قيت يا انفجارات بينش دروني را آشکار مي سازد. مهارت هاي تفکر خلا ق بايد مهمترين مهارت هاي سازگاري و قابليت انطباق به حساب آيند.
براي خلا ق ساختن دانش آموزان مي توان اقدامات زير را به کار بست:
- آشنا ساختن مديران و معلمان با مفاهيم خلا قيت و راهکارهاي پرورش و تقويت آن در فراگيران.
براي آشنا ساختن مسوولا ن آموزشگاه ها با خلا قيت و شيوه هاي پرورش آن، مي توان از تشکيل دوره هاي آموزش ضمن خدمت استفاده کرد مربيان، معلمان و مديران پس از آشنايي با راهکارهاي پرورش خلا قيت در فراگيران و روانشناسي کودک در اين دوره ها، مي توانند اين راهکارها را در کار خود به کار گيرند و ضمن دوري از سختگيري هاي بي جا و بي مورد دانشآموزان را به مشارکت فعال در تدريس و انجام کارهاي گروهي تشويق کنند. همچنين مي توانند به دانشآموزان آزادي هاي معقول بدهند تا باخيال راحت و با اطمينان خاطر نظرات و عقايد خود را بيان کنند. اين گونه تدبيرها، زمينه پرورش خلا قيت را در فراگيران فراهم خواهد آورد.
- تغييرات اساسي در کتاب هاي درسي:
هر چند با استفاده از مطالب و مفاهيم موجود در کتاب هاي درسي و شيوه هاي تدريس موجود نيز مي توان به پرورش خلا قيت در کودکان کمک کرد، اما براي استفاده بهتر و بيشتر از اين امکانات و با توجه به ضرورت خلا قيت و نياز مبرم به آن در حال و آينده، نياز است تغييراتي در کتاب هاي درسي صورت پذيرد. مثلا مطالب درسي در کتاب ها به طريقي ارائه شوند که زمينه را براي بحث و گفت و گوي دانشآموزان فراهم سازند و فقط ارايه اطلا عات در سطح دانش نباشند. مخصوصا سوالا ت بيشتر به صورت واگرا بيان شوند تا همگرا. هم اکنون بيشتر سوالا ت پايان درس ها، به صورت هم گرا طرح شده اند، يعني هر سوال يک پاسخ معين و مشخصي دارد. در نتيجه زمينه مشارکت دانشآموزان در بحث و ارائه پاسخ را از بين مي برد. در اين صورت، فراگيران از اين که به احتمال زياد جوابشان مطابق پاسخ مورد نظر نباشد و احيانا مورد خشم معلم و تمسخر دانش آموزان قرار گيرند، از تفکر در اين زمينه و ارائه پاسخ صرف نظر مي کنند; هر چند ممکن است پاسخشان نيز صحيح باشد. بدين طريق، زمينه هاي پرورش قدرت خلا قيت در دانشآموزان از بين مي رود.
در اين خصوص در سال هاي اخير تغييراتي مثبت در کتاب هاي درسي صورت گرفته است
- تغيير در شيوه هاي ارزشيابي و امتحانات:
چنان چه بخواهيم خلا قيت را در دانشآموزان پرورش دهيم، بايد براي پي بردن به ميزان موفقيت خود و اصلا ح برنامه از کار خود و نتايج آن ارزشيابي امتحان به عمل آوريم. در نتيجه ارزشيابي ها نيز بايد بتواند تا حدود زيادي رشد و خلا قيت در دانشآموزان را بسنجند; يعني به جاي استفاده از پرسش هاي تستي و تک جوابي، بيشتر از پرسش هاي واگرا و سوالا تي که به تفکر و ارائه نظر و عقيده دانشآموز نياز دارند، استفاده شود. همچنين ضمن اصلا ح نظرات دانشآموزان و پرسش ها و پاسخ هاي آنان اهميت داد و در امتحانات و پرسش هاي مستمر و حين تدريس، به آنان به خاطر دادن پاسخ آفرين گفت.
با توجه به اين که رشد خلا قيت و شکل گيري آن از دوران کودکي و در خانواده ها صورت مي پذيرد، ضروري است از طريق رسانه هاي جمعي، مانند راديو و تلويزيون و روزنامه ها، درباره اهميت خلا قيت و چگونگي کمک به رشد آن، اطلا عات زيادي در اختيار عموم به خصوص خانواده ها قرار گيرد.
با آرزوی توفیق برای همه ی همکاران عزیز : حمید بخشایش معاونت مدرسه راهنمایی شهید عزب دفتران
